कर्करोग म्हणजे काय?

कर्करोग ही आजची सर्वात चर्चेत असलेली पण पूर्णपणे समजून न घेतलेली एक गंभीर समस्या आहे. अनेकांना कर्करोग म्हणजे नेमकं काय, तो का होतो, त्याची लक्षणं कोणती – हे माहितच नसतं. हा लेख अशा सर्वसामान्य लोकांसाठी आहे ज्यांना कर्करोगाबद्दल मूलभूत माहिती सोप्या भाषेत समजून घ्यायची आहे. तसेच, आयुर्वेद कर्करोगाकडे कसा पाहतो हेही आपण जाणून घेऊ.

कर्करोग म्हणजे शरीरातील काही पेशी (cells) अनियमितपणे वाढायला लागतात, व वेळेवर नष्ट न होता सतत वाढत राहतात. सामान्यपणे शरीरातील पेशी वाढतात, कार्य करतात आणि नंतर मरतात. पण जेव्हा हेच नैसर्गिक चक्र बिघडते, तेव्हा त्या पेशींचं नियंत्रण सुटतं. या पेशींमुळे गाठ (tumor) तयार होऊ शकते किंवा त्या शरीराच्या इतर भागांमध्येही पसरू शकतात.

प्रत्येक गाठ म्हणजे कर्करोग असतो का?

नाही. प्रत्येक गाठ म्हणजे कर्करोग असे नाही.

सौम्य गाठ (Benign tumor) – ही गाठ कर्करोग नसते. ती हळूहळू वाढते आणि शरीरात पसरत नाही.
दुर्दम्य गाठ (Malignant tumor) – हीच खरी कर्करोगजन्य गाठ असते. ती जलद वाढते, आजूबाजूच्या अवयवांवर ताबा मिळवते आणि शरीरात पसरते.

कर्करोग कसा सुरू होतो?

कर्करोग सुरुवातीला पेशींमध्ये DNA च्या पातळीवर झालेल्या बदलांमुळे (mutation) सुरू होतो. हे बदल पुढील कारणांमुळे होऊ शकतात:

धूम्रपान व तंबाखूचे सेवन
प्रदूषण व रसायनांचा संपर्क
चुकीचा आहार व जंक फूड
शारीरिक श्रमाचा अभाव
अनुवांशिक कारणे
किरणोत्सर्ग (Radiation)
काही संसर्ग – उदा. HPV, हेपाटायटिस बी

आयुर्वेदाच्या दृष्टिकोनातून, त्रिदोष (वात, पित्त, कफ) आणि धातूंचा असंतुलन, मंद झालेला अग्नी, जमा झालेलं आम (अपकृष्ट दोष/विषारी पदार्थ) आणि कमी झालेलं ओज यामुळे शरीरात अपुरी आणि विकृत धातूंची निर्मिती होते. हाच पाया कर्करोगाच्या निर्मितीस कारणीभूत ठरतो.

कर्करोगाची सामान्य लक्षणं

प्रत्येक कर्करोग वेगळा असतो, पण काही सामान्य लक्षणं खालीलप्रमाणे असू शकतात:

अनपेक्षित वजन कमी होणे
सतत थकवा वाटणे
वारंवार ताप येणे किंवा संक्रमण होणे
शरीरात गाठ किंवा सूज
त्वचेतील तिळात किंवा व्रणात बदल
सततचा खोकला किंवा आवाजात बदल
गिळताना त्रास होणे
अपारंपरिक रक्तस्राव किंवा स्त्राव

महत्वाची सूचना: ही लक्षणं दुसऱ्या काही आजारांचीही असू शकतात, त्यामुळे ती दीर्घकाळ टिकत असतील तर डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.

कर्करोगाची तपासणी कशी केली जाते?

आधुनिक वैद्यकशास्त्रात खालील तपासण्या केल्या जातात:

रक्त तपासणी (tumor markers)
इमेजिंग – एक्स-रे, CT स्कॅन, MRI, PET स्कॅन
बायोप्सी – ऊतकांची सूक्ष्म तपासणी
एंडोस्कोपी – शरीराच्या आत तपासणी

आयुर्वेदात, नाडी परीक्षा, त्रिदोष व धातूंचा अभ्यास, अग्नी-ओज मूल्यांकन याद्वारे रोगाची स्थिती आणि शरीराची प्रतिकारशक्ती जाणून घेतली जाते.

कर्करोगात आयुर्वेद कशी मदत करू शकतो?

कर्करोगावर आयुर्वेदाने पूर्णपणे इलाज शक्य आहे असे नेहमीच सांगता येत नाही, पण पुढील महत्त्वाच्या टप्प्यांवर आयुर्वेद प्रभावी मदत करू शकतो:

रोगाचा प्रसार रोखणे
पुनरुद्भव (recurrence) टाळणे
ट्यूमरचा आकार कमी करणे
केमोथेरपी व रेडिओथेरपीचे दुष्परिणाम कमी करणे
जीवनशैलीची गुणवत्ता सुधारणे
ताकद व रोगप्रतिकारशक्ती वाढवणे
आजारमुक्त जीवनाचा कालावधी वाढवणे
जलद पुनर्वसनास मदत करणे

आयुर्वेदात वापरले जाणारे प्रमुख औषधी घटक: अश्वगंधा, गुळवेल, आवळा, हळद, पिंपळी, तसेच रसायन चिकित्सा, पंचकर्म, हे सर्व तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली दिले जातात.

थोडक्यात सांगायचं तर…

कर्करोग हा केवळ शरीराचा रोग नसून संपूर्ण आरोग्याच्या समतोल बिघडल्याचं चिन्ह आहे. आयुर्वेदाचा उपयोग करून, आपण केवळ उपचार नव्हे तर रोगप्रतिबंध, पुनर्वसन, आणि आरोग्याची वाढीव गुणवत्ता मिळवू शकतो.

सजग राहा, आरोग्य राखा. आयुर्वेदासोबत आरोग्यदायी जीवन जगा.

Ayurved Oncology